Iedereen weet wat een vriend is. Tot je het moet uitleggen. Dan blijkt wie we als vriend zien en ook wat we van vrienden verwachten nogal verschillend te zijn. Wat is vriendschap nu eigenlijk? En hoe verschilt een vriendschap van andere relaties?

Dit is een verslag van een aflevering van de podcast Het Uur van NRC, waarin presentator Pieter van der Wielen spreekt met Socioloog Beate Völker over haar onderzoek naar vriendschap bij volwassenen.

Eén definitie van vriendschap is er niet

‘Vraag vijf mensen wat een vriend is en je krijgt vijf verschillende antwoorden,’ aldus Völker. Ze geeft in haar boek dan ook bewust geen definitie. Wat ze wel beschrijft zijn essentiële ingrediënten: vertrouwen, genegenheid en wederkerigheid (het idee wat je geeft in relaties je vaak ook terug krijgt).

Vriendschap is fluïde en open

Dat vindt Beate er juist interessant aan. In tegenstelling tot andere relaties is een vriendschap non-institutioneel. Er is geen huwelijksakte en geen wettelijk vastgelegde regelgeving rondom het begin of einde ervan. Huwelijken, families en werkrelaties zijn omgeven door instituties en formele afspraken. Vriendschap niet. Dit maakt de relatie uniek.

Hoe vaak je contact hebt, zegt niets over de kwaliteit

Een veelgemaakte vergissing, aldus Völker, is dat contactfrequentie de kwaliteit van een vriendschapsrelatie bepaalt. Ze stelt dat dit enorm overschat wordt. Collega’s zie je iedere dag, buren meerdere keren per week, huisgenoten zelfs dagelijks, maar dat maakt hen niet automatisch tot vrienden. Heel veel mensen zien hun vrienden weinig, maar onderhouden wel degelijk contact. Vriendschap hoeft niet te betekenen dat je elkaar twee keer per week ziet.

Vrienden zijn uniek omdat je ze zelf kiest

Een groot deel van je sociale netwerk, zoals collega’s, buren en familieleden, krijg je ‘erbij’ door de plek waar je geboren wordt, woont, werkt of sport. In al die omgevingen kun je potentieel vrienden maken, maar je kiest je vrienden bewust uit.

Je kunt meerdere vrienden hebben

Vriendschap is inclusief. Je hebt er vaak meerdere. Een liefdesrelatie is voor de meeste mensen exclusief en deel je met één persoon. Een liefdesrelatie wordt ook door je omgeving becommentarieerd. Vrienden en ouders hebben er een mening over.

Vaak kies je vrienden die op je lijken (niet altijd)

Statistisch gezien kiezen mensen vrienden die op hen lijken, maar dat hoeft niet waar te zijn. Völker noemt als voorbeeld Peter Edelervries, een misdaadverslaggever die hecht bevriend raakte met de crimineel Kor van Hout. Het ging tegen alle sociale logica in. Volgens Völker laat dit precies zien wat vriendschap bijzonder maakt: het is een relatie die ook buiten de gangbare sociale structuren kan treden.

Collega’s zijn niet automatisch vrienden

Völker noemt meerdere redenen waarom werk en vriendschap slecht samengaan: werkomgevingen zijn hiërarchisch en competitief. Er kan maar één iemand promotie maken. Bovendien neem je werkrelaties vaak niet mee. Zodra iemand een andere baan neemt, kan het contact snel eenvoudig verwateren.

Hoeveel vrienden hebben mensen?

Daar is veel discussie over volgens Völker. Ze noemt het werk van de Britse bioloog en antropoloog Robin Dunbar, die stelt dat mensen maximaal zo’n 150 sociale contacten kunnen bijhouden. Daarbinnen is een kleine, hechte kring van ongeveer vijf mensen. Uit meerdere onderzoeken komt naar voren dat de innigste vriendenkring bestaat uit ongeveer 5 mensen.

Alleen in de praktijk hebben de meeste mensen rond de drie hechte vrienden. Völker benadrukt dat het gemiddelde getal minder interessant is. Ongeveer 15% van de mensen heeft geen hechte vrienden. Anderen hebben tien of meer hechte vrienden.

Vrienden mogen en moeten ook kritisch zijn

“Ik denk dat die relatie te veel van je eist.” “Je rookt te veel.” Dat zijn dingen die vrienden tegen elkaar zeggen en dat is zeldzaam in het leven. Vriendschap is één van de weinige plekken waar je liefdevol gecorrigeerd kunt worden.

Een vriendengroep heeft voordelen én nadelen

Völker wijst erop dat hechte groepen ingewikkeld zijn. Binnen een groep spelen mechanismen van in- en uitsluiting, jaloezie, roddelen en conformiteit aan groepsnormen. In een groep iets veranderen dat niet normconform is, is lastiger dan in een één-op-één vriendschap. Een vriendengroep biedt tegelijkertijd comfort en praktische steun, zoals het organiseren van boodschappen bij een geblesseerd enkeltje.

Een vriendschap beëindigen of laten verwateren?

Als er geen gegronde reden is, is Völker voorzichtig met het definitief uitmaken van vriendschappen. Uit haar eigen onderzoek blijkt dat ‘slapende vriendschappen’, waarbij mensen soms vijf jaar of langer geen contact hadden, kunnen opleven wanneer twee mensen elkaar weer tegenkomen of contact zoeken. Dat opleven wordt aanzienlijk moeilijker als er ooit een definitief punt is gezet.

Een definitief einde is soms wel gerechtvaardigd, stel ze. Als er iets fundamenteels is gebeurt of als iemand er een levenswijze op nahoudt die tegenover die van jou staat. De coronapandemie gaf dat scherp aan: over vaccinatie, mondkapjes en avondklok kon je niet gewoon heendansen. Als vrienden fundamenteel andere keuzes maakten, kon je elkaar letterlijk niet meer zien. Dat leidde soms tot het einde van vriendschappen.

Je vriendenkring als voorspeller voor je levenspad

Völker bevestigt dit sociologische gegeven. Waar je geboren bent en in welk gezin, bepaalt voor een groot deel je positie in de sociale structuur. Maar een individu is ook in staat ergens uit te stappen. Hulpverleners proberen bij verslaafden of mensen in criminele milieus dan ook soms bewust de oude vriendengroep los te laten en een nieuwe kring te vinden.

Leeftijdsverschillen in vriendschappen

Völker noemt dat vriendschappen tussen mensen van verschillende generaties zeldzaam zijn. Het gemiddelde leeftijdsverschil in een volwassen vriendenkring is slechts vijf à zes jaar. Völker noemt dit een gemis. Van iemand die twintig jaar ouder is valt enorm veel te leren en andersom. Maar zulke vriendschappen worden sociaal gestigmatiseerd. Je krijgt er al snel vragen over.
Die sociale druk bestaat bij vriendschappen tussen mannen en vrouwen. De buitenwereld ziet je snel als stel. Zulke opvattingen maken het moeilijker om zulke vriendschappen te onderhouden en dat is waarschijnlijk de reden waarom ze minder vaak voorkomen.

Weinig vrienden hoeft niet eenzaam te zijn

Eenzaamheid en het aantal vrienden is geen één-op-één relatie, aldus Völker. Iemand kan veel vrienden hebben en toch eenzaam zijn. Iemand kan heel weinig vrienden hebben en geen gemis ervaren. Op eenzaamheid rust soms een stigma, maar Völker stelt dat vrijwel iedereen zich regelmatig eenzaam voelt. Pas als dat lang aanhoudt, wordt het een bedreiging en kan het omslaan in depressie.

Volgens Völker is eenzaamheid ook gekoppeld aan levensfases en transities. Een andere baan, een verhuizing, het achterlaten van mensen brengen momenten van eenzaamheid met zich mee. Die horen erbij. Dit accepteren helpt en het positieve effect kan zijn dat je weer nieuwe vrienden zoekt.

Ze benoemt dat je bij de grotere levensvragen ook een vorm van eenzaamheid kan voelen. Als je dit nog niet kunt verwoorden zoek je je vrienden misschien niet op. Als je wel de woorden hebt kunnen vrienden je juist helpen de situatie te overzien en perspectief te bieden.

Waarom vriendschap belangrijker is dan ooit

Vriendschap past bij het toegenomen individualisme. Het is een individuele, zelfgekozen relatie. Tegelijkertijd is er een afname van andere sociale structuren, zoals de kerk en verenigingen. Meer van het sociale contact komt op vriendschappen terecht. Echtscheidingscijfers zijn hoog. Gezinnen worden kleiner. Mensen worden ouder maar niet altijd gelijk. Al deze ontwikkelingen creëren meer ruimte voor vriendschap. Daarnaast speelt mee dat we in een onzekere tijd leven, met weinig collectief optimisme. In die situatie zoekt men houvast bij vrienden.

Vriendschap als fundament voor sociale cohesie

Völker sluit af met een bredere maatschappelijke visie. Ze is niet somber, al erkent ze dat de angst voor afbrokkelende sociale samenhang al heel oud is. Bij elke nieuwe technologie was er angst het ten koste zou gaan van sociale relaties. Maar vriendschap overleeft dat alles.
Solidariteit staat wél onder druk door individualistische en neoliberale stromingen, maar dat geldt minder voor vriendsschap. Völker ziet in vriendschap een verbindende kracht die verder reikt dan de eigen bubbel. Vriendschap verbindt met andere levens, andere perspectieven en een groter geheel. Vriendschap is het antwoord op polarisatie, aldus Beate Völker.

Hoe maak je nieuwe vrienden op latere leeftijd?

Völker geeft drie concrete tips:

1. Ga door je adresboek en kijk bij wie je een goed gevoel krijgt. Zoek een oude vriend opnieuw op. Dit voelt misschien onbeholpen, maar uit onderzoek blijkt dat dit vrijwel altijd met open armen wordt ontvangen.
2. Word actief. Sluit je aan bij iets wat je interessant vindt. Zo ontmoet je mensen met gemeenschappelijke interesses, wat een natuurlijk opstapje biedt voor gesprek en eventuele vriendschap. Nodig daarna iemand uit voor koffie.
3. De laatste tip is in haar woorden “ludiek maar goed”: nodig een aantal kennissen uit en vraag hen expliciet om iemand mee te nemen die jij niet kent. Vriendschap heeft een multiplier-effect. Veel vrienden leren elkaar via andere vrienden kennen. Wie vrienden heeft, krijgt daarmee vanzelf meer kansen op nieuwe vriendschappen.

Bron: Podcast Het Uur. Aflevering ‘Beate Völker: Het draait tegenwoordig meer om vriendschap dan ooit’. Beate Völker deelt haar inzichten in haar boek Vriendschap.